KOLEVKA PRAINDOEVROPLJANA I NJIHOVOG JEZIKA

Uvodni deo

Već dugo slušam isto pitanje: gde su živeli ti Praindoevropljani, kako su izgledali, kakva im je bila kultura i kojim su jezikom zapravo govorili. U tim pitanjima gotovo uvek se krije jedna pretpostavka – da je postojao jedan narod, na jednom mestu, sa jedinstvenom kulturom, poput Vinčanske kulture ili Lepenskog vira, koji je govorio „praindoevropski” kao gotov, jedinstven jezik. Upravo tu počinje osnovna zabuna.

Praindoevropski jezik nije sačuvan u natpisima, rukopisima niti u bilo kakvom pisanom obliku. On je lingvistička rekonstrukcija, odnosno naučno obnovljen sistem na osnovu poređenja kasnijih indoevropskih jezika. Tačnije rečeno, verovatno nije postojao kao jedan jedinstveni jezik u savremenom smislu, već kao kontinuum blisko srodnih dijalekata rasprostranjenih na velikom prostoru Evroazije u praistoriji. Najčešće se, prema danas najprihvaćenijoj kurganskoj hipotezi, taj dijalekatski prostor smešta u evroazijske stepe između 4. i 3. milenijuma pre nove ere.

Ono što dodatno zbunjuje savremenog čitaoca jeste potreba da „zamisli” Praindoevropljanina isto onako kako može da zamisli stanovnika Vinčanske kulture ili Lepenskog vira, jer za te kulture imamo arheološke ostatke, naselja, predmete, pa čak i umetničke izraze. Kod praindoevropske jezičke zajednice takvih direktnih materijalnih tragova nema, jer je jezik rekonstruisan, a ne arheološki otkriven. Rekonstrukcija jezika, međutim, nije isto što i rekonstrukcija kulture, religije ili izgleda ljudi.

U tom smislu treba imati u vidu i hronološki okvir. Podunavske neolitske kulture, poput Lepenskog vira (mezolit i rani neolit, oko 9500–6000 p.n.e.), Starčevačke kulture (oko 6200–4500 p.n.e.) i Vinčanske kulture (oko 5700–4500 p.n.e.), znatno su starije od pretpostavljenog perioda zajedničkog praindoevropskog dijalekatskog prostora u njegovoj kasnijoj fazi. Reč je o sedelačkim, razvijenim neolitskim zajednicama sa keramikom, trgovinom i složenom simbolikom, ali to ne znači da su one jezički povezane sa indoevropskom porodicom jezika. Starost i razvijenost neke arheološke kulture ne određuju automatski njen jezički identitet.

Posebno mesto u javnim raspravama zauzima takozvano vinčansko pismo. Važno je precizno naglasiti: vinčanski znaci nisu pismo u lingvističkom smislu te reči. Oni predstavljaju simbolički ili proto-simbolički sistem znakova koji nije dokazano fonetski, niti je moguće njime zapisivati govor u punom smislu. Pravo pismo podrazumeva stabilan sistem znakova koji sistematski beleže jezik, kao što su to, na primer, klinasto pismo u Mesopotamiji (od kraja 4. milenijuma p.n.e.) ili egipatski hijeroglifi. Vinčanski znaci, iako vizuelno zanimljivi i ponekad nalik pojedinim kasnijim grafemama, ne pokazuju strukturu fonetskog sistema, gramatičke oznake niti kontinuitet koji bi omogućio čitanje i razumevanje poruka. Zbog toga ih savremena nauka najčešće definiše kao simbolički sistem znakova, a ne kao pravo pismo i svakako ne kao preteču bilo koje moderne azbuke.

Sličnost pojedinih vinčanskih znakova sa kasnijim slovima najčešće je posledica ograničenog broja osnovnih geometrijskih oblika koje ljudi spontano koriste u različitim kulturama: linije, krstovi, trouglovi i cik-cak oblici javljaju se nezavisno u mnogim civilizacijama. Takva vizuelna podudarnost ne znači genetsku vezu između sistema pisanja.

U širem evropskom kontekstu postoje i različite autohtonističke škole mišljenja koje nastoje da određene savremene narode direktno povežu sa praistorijskim kulturama na istom prostoru. Takve teorije ne postoje samo na Balkanu, već i u mnogim drugim delovima Evrope, jer je psihološki razumljivo da se istorijski identitet želi ukoreniti u što starijoj prošlosti. Jedan od razloga njihove privlačnosti jeste upravo činjenica da za praindoevropski jezik nemamo neposredne, opipljive dokaze u vidu natpisa ili pisanih dokumenata. Odsustvo pisanih tragova, međutim, ne znači odsustvo jezičke zajednice, već pre ukazuje na to da su te zajednice postojale u periodu pre pojave pisma ili izvan urbanih civilizacija koje su pismo razvile.

Prva prava pisma nastaju u urbanim, državnim i administrativno složenim društvima, kao što su sumerska civilizacija sa klinastim pismom i stari Egipat sa hijeroglifima. Praindoevropske zajednice, prema većini naučnih modela, nisu bile urbane civilizacije sa centralizovanom administracijom, već mobilne ili polusedelačke zajednice velikog geografskog raspona. Zbog toga je sasvim očekivano da njihov jezik nije ostavio pisane tragove, iako je bio stvarno govoren jezik ili skup bliskih dijalekata.

Kada se govori o „kolevci” Praindoevropljana, treba imati u vidu da nauka ne raspolaže jedinstvenim, definitivnim odgovorom, već teorijskim modelima zasnovanim na lingvistici, arheologiji i genetici. Najšire prihvaćen model jeste kurganska hipoteza, koja smešta kasnu fazu praindoevropskog dijalekatskog prostora u evroazijske stepe, dok anadolska hipoteza pretpostavlja ranije širenje indoevropskih jezika zajedno sa neolitskim poljoprivrednicima iz oblasti Anadolije. U oba slučaja ne govori se o jednoj civilizaciji u klasičnom smislu, već o velikom i raznolikom prostoru na kome su se govorili srodni dijalekti iz kojih su kasnije nastale gotovo sve velike jezičke grane Evrope i velikog dela Azije.

Zbog toga je pogrešno zamišljati Praindoevropljane kao jedinstven narod sa jasno definisanom materijalnom kulturom poput Vinčanske kulture ili Lepenskog vira. Mnogo je verovatnije da se radilo o brojnim plemenskim zajednicama koje su se međusobno razlikovale po načinu života, ali su govorile međusobno razumljive ili blisko srodne govore. Upravo ta jezička srodnost, a ne jedinstvena kultura ili „civilizacija”, jeste temelj na kome počiva rekonstrukcija praindoevropskog jezika.

Kojim su se jezikom služili Praindoevropljani i kako mi to znamo

Kada se govori o praindoevropskom jeziku, najčešća zabluda je da je reč o nekoj proizvoljnoj pretpostavci ili čak o „izmišljenom jeziku“. U stvarnosti, reč je o jednom od naučno najčvršće rekonstruisanih jezičkih sistema u istoriji lingvistike. Njegovo postojanje ne počiva na mitu, nego na metodičnom poređenju stotina jezika kroz više od dva veka naučnih istraživanja.

Ideja o srodnosti indoevropskih jezika nije nastala odjednom sa sanskritom, kako se često pojednostavljeno tvrdi. I pre toga su učenjaci primećivali očigledne sličnosti među evropskim jezicima, naročito u osnovnoj leksici: rečima za rodbinske odnose, prirodne pojave i osnovne glagole. Međutim, presudan trenutak dogodio se krajem XVIII veka, kada je sudija i filolog Vilijam Džouns primetio sistematske podudarnosti između sanskrita, grčkog i latinskog. On nije tvrdio da je sanskrit „prajezik“, već da svi ti jezici potiču iz jednog starijeg izvora.

Kasnije su lingvisti poput Franca Bopa, Augusta Šlajhera i naročito Antoana Mejea razvili komparativnu metodu do naučne preciznosti. Meje je posebno insistirao da se srodnost jezika ne dokazuje slučajnim sličnostima, već pravilnim fonetskim zakonima i morfološkim paralelama koje se ponavljaju kroz čitav sistem jezika, a ne samo u pojedinačnim rečima.

Drugim rečima: nije dovoljno da dve reči liče. Mora postojati čitav niz pravilnih podudarnosti u glasovima, oblicima i gramatici.

Upravo ta metoda dovela je do rekonstrukcije praindoevropskog (i/e) jezika kao zajedničkog pretka velikog broja jezika Evrope i velikog dela Azije.

Kako je utvrđeno koji jezici pripadaju indoevropskoj porodici

Lingvisti nisu krenuli od pretpostavke pa tražili potvrdu, već obrnuto: analizirali su sistemske podudarnosti u jezicima i tek potom rekonstruisali zajednički izvor.

Na osnovu komparativne metode danas se u indoevropsku porodicu (lingvistički, ne politički) ubrajaju sledeće glavne grane:

Indoiranska grana

• hindi
• urdu
• bengalski
• pandžapski
• marathi
• persijski (farsi)
• pašto
• kurdski
• nepalski
• singaleski
• romski (romane)
• avestanski (izumrli)
• sanskrit (klasični, liturgijski jezik)

Ovo je danas najbrojnija i/e grana po govornicima.

Slovenska grana

• ruski
• ukrajinski
• beloruski
• poljski
• češki
• slovački
• lužičkosprki (nevelik po broju govornika, ali naučno zanimljiv)
• slovenački
• srpskohrvatski (lingvistička kategorija)
• bugarski
• makedonski
• staroslovenski (istorijski, liturgijski jezik)

Iako dele ime sa Srbima, Lužički Srbi i njihov lužičkosrpski (sorbski) jezik je zapadnoslovenski i nema posebno blisku vezu sa srpskim, odnosno sprskohrvatskim.

Germanska grana

• engleski
• nemački
• holandski
• švedski
• danski
• norveški
• islandski

Romanska grana (iz latinskog)

• španski
• portugalski
• francuski
• italijanski
• rumunski
• moldavski (standardno odvojen, lingvistički blizak rumunskom)

Keltska grana

• irski
• velški
• bretonski
• škotski galski

Baltička grana

• litvanski
• letonski

Ova grana je posebno važna jer čuva arhaične osobine bliske rekonstruisanom praindoevropskom.

Samostalne (izolovane i/e grane)

• grčki
• albanski
• jermenski

One nemaju bliže žive srodnike jer su se vrlo rano izdvojile iz zajedničke jezičke mase.

Izumrle grane

• anadolska (hetitski i srodni jezici)
• toharska (u današnjoj zapadnoj Kini)

---

Baskijski je neindoevropski jezik. On nema sistemske fonetske i gramatičke podudarnosti sa i/e jezicima i smatra se izolatom. Ovo je važan dokaz da lingvisti ne „ubacuju“ jezike proizvoljno u porodice, već isključivo na osnovu dokaza.

Najvažniji dokaz: zajednička osnovna leksika

Jedan od najsnažnijih dokaza postojanja praindoevropskog jezika jeste podudarnost osnovnih reči koje se retko pozajmljuju među jezicima.

MAJKA (rekonstr. *méh₂tēr)

• sanskrit: mātṛ
• avestanski: mātar
• latinski: mater
• grčki: mētēr
• ruski: matь (mat’)
• srpskohrvatski: mater
• engleski: mother
• nemački: Mutter
• persijski: mādar

Sličnost nije slučajna nego sistemska i fonetski pravilna.

---

BRAT (rekonstr. *bʰréh₂tēr)

• sanskrit: bhrātā
• ruski: brat
• srpski: brat
• nemački: Bruder
• engleski: brother
• latinski: frater
• persijski: barādar

Ovde se jasno vide pravilne glasovne promene (bʰ → b / f / bh).

---

SESTRA (rekonstr. *swésōr)

• sanskrit: svasṛ
• latinski: soror
• engleski: sister
• nemački: Schwester
• ruski: sestra
• srpski: sestra

---

SUNCE (rekonstr. *sóh₂wl̥ / *seh₂ul)

• latinski: sol
• grčki: hēlios
• sanskrit: sūrya (drugi razvoj)
• engleski: sun
• nemački: Sonne
• litvanski: saulė

Zanimljivost: za „Sunce“ postoji jasna i/e linija, dok za „Zemlju“ takvo jedinstvo ne postoji, što je lingvistički veoma indikativno.

MESEC (rekonstr. *mḗh₁n̥s) ne kao satelit, nego mesec u godini:

• latinski: mensis (mesec kao vremenska jedinica)
• grčki: mēn
• sanskrit: māsa
• engleski: moon / month (isti koren)
• ruski: mesjac
• srpski: mesec

Događa se i da u okviru i/e jezika postoji dva ili više oblika od kojih se izvodi reč pa je tako kod reči VODA (rekonstr. *wódr̥) situacija pobrkana jer u romanskim jezicima nema isti koren. Međutim, i u romanskim jezicima postoje tragovi o upotrebi opšteindoevropske reči sa korenom *wódr̥ pre svega preko latinskog unda “talas” i preko naučnih/knjiških reči izvedenih iz grčkog hydōr.:

Poseban primer: NOS (rekonstr. *nas-)

Ovo je jedan od najzabavnijih i najupečatljivijih primera.

• sanskrit: nāsā
• avestanski: nāhā
• hindi: naak
• romski: nakh
• latinski: nasus
• francuski: nez
• italijanski: naso
• makedonski: nos
• grčki: rhis (drugi razvoj)
• ruski: nos
• ukrajinski: nis
• srpski: nos
• poljski: nos
• nemački: Nase
• danski: næse
• holandski: neus
• frizijski: noas
• engleski: nose
• islandski: nef
• litvanski: nosis
• persijski: nāk (posredni razvoj)
• bengalski: nāka (poseban razvoj)

Ovakva stabilnost u osnovnoj leksici kroz ogromno geografsko područje praktično je nemoguća bez zajedničkog izvora.

---

Zajednički glagoli kao dokaz duboke srodnosti

BITI (rekonstr. *h₁es-) Ovo se zapravo odnosi na treće lice prezenta ovog glagola

• sanskrit: asti
• latinski: est
• ruski: est’ (istorijski oblik)
• srpski: jeste
• engleski: is
• nemački: ist
• grčki: esti

---

DATI (rekonstr. deh₃-)
Ovo je jedan od najsigurnijih rekonstruisanih i/e glagola. Tako da se dešavaju i morfološka podudaranja, pa onda tako u srpskohrvatskom uobičajen i čest izraz „ma daj!“ na italijanskom glasi isto „ma dai“ (isto se čita)

• sanskrit: dadati
• avestanski: dadāiti
• staropersijski: dā- (osnova glagola “dati”)
• persijski (farsi): dādan
• kurdski: dan
• pašto: warkawal / warkawal (u upotrebi je i “dawal” u nekim govorima)
• hindi: dena
• urdu: dena
• pandžabi: dena
• bengalski: deoa / dewa
• marathi: dene
• nepalski: dina
• singaleski: denava
• starogrčki: didomi
• novogrčki: dino
• latinski: do; dare
• italijanski: dare
• španski: dar
• portugalski: dar
• katalonski: donar
• francuski: donner
• rumunski: a da
• moldavski: a da
• engleski: donate (posredno iz latinskog)
• litvanski: duoti
• letonski: dot
• staroslovenski: dati
• ruski: dat’
• ukrajinski: daty
• beloruski: dać
• poljski: dać
• češki: dat
• slovački: dat
• slovenački: dati
• srpskohrvatski: dati
• bugarski: dam
• makedonski: dam
• nemački: donieren (od latinskog korena)
• holandski: doneren
• afrikans: doneer
• švedski: donera
• danski: donere
• norveški: donere
• islandski: donera (ređe, knjiški)
• frizijski: donearje (pozajmljenica, knjiški)

---

Kentum i satem jezici – šta to ZAISTA znači

Podela na kentum i satem jezike nije banalna razlika u izgovoru reči „sto“, već duboka fonološka promena u razvoju nepčanih suglasnika praindoevropskog.

• Kentum jezici: latinski, grčki, germanski, keltski
• Satem jezici: slovenski, baltički, indoiranski, jermenski

Suština: u satem jezicima palatovelari prelaze u sibilante (s, š), dok u kentum ostaju velari (k, g).
Zato:

• latinski: centum (k)
• sanskrit: śatam (š)
• ruski: sto (s)

To je sistemska promena, ne slučajnost.

Sintetički i analitički indoevropski jezici

Sintetički jezici sanskrit, baltički jezici, slovenski jezici, grčki, latinski, sanskrt
Odlikuju se bogatom fleksijom (padeži, glagolski oblici).

Analitički jezici engleski, persijski (farsi), francuski, germanski jezici (nemački je germanski i ima četiri padeža, ali se češće svrstava u analitičke jezike jer se ti padeži određuju predlozima, a ne nastavcima), keltski jezici, današnji romanski jezici.
Odlikuju se odsustvom padeža, ali mogu imati vrlo razvijene glagolske oblike.

Sintetičko-analitički: albanski, bugarski, makedonski (iako bugarski i makedonski spadaju u slovenske jezike oni su u procesu balkanizacije izgubili padeže), rumunski (po ugledu na latinski imao složen padežni sistem, ali je u procesu balkanizacije izgubio većinu padeža – ostali su genitiv i dativ spojeni u isti padež, nominativ i vokativ).
Odlikuju se tragovima sintetičkih jezika od kojih su nastali, ali su u kasnijim procesima simplifikacije uglavnom postali analitički.

---

Toponimi kao lingvistički trag migracija (oprezno tumačenje)

Sigurno ili visoko verovatno slovensko poreklo: Berlin (od staroslovenskog berl / močvara – prihvaćeno u germanistici), Beč (od slov. Beč / Běč), Budim (od slov. ličnog imena Budim), Pešta (od slov. peć / pešt – ognjište, pećina), Lajpcig (od staroslovenskog Lipsk / „mesto lipa”, od lipa – drvo lipe, dobro prihvaćeno u slavistici), Drezden (od staroslovenskog Drežďany / „ljudi iz močvare, šumskog područja”, od drežďa – močvara), Rostok (od staroslovenskog Roztokŭ / „ušće, razlivanje reke”), Šverin (od staroslovenskog Zvěrin / „mesto divljači, lovište”, od zvěr – zver, divljač), Cvikau (od staroslovenskog Svikava ili srodnog hidronima – verovatno „rečna krivina, tok”, slavistički prihvaćena etimologija), Kemnic (od staroslovenskog Kamenica / „kamena reka, potok sa kamenitim dnom”), Lubek (od staroslovenskog Ljubice / „naselje na obali, drago mesto”, od ljub-), Brandenburg (od staroslovenskog Branibor / „utvrđenje Brani-bora, granična tvrđava”, široko prihvaćeno u istorijskoj slavistici).

Primer pogrešnih popularnih tvrdnji:

• Atina – nije slovenskog porekla (antičko grčko ime)
• Danska i Belgija „slovenski toponimi“ – nema naučne potvrde

Postojanje slovenskih hidronima i toponima širom istočne Nemačke i Austrije arheološki je povezano sa istorijskim prisustvom slovenskih plemena u ranom srednjem veku.

---

Naučni dokazi za praindoevropsku zajednicu

Postojanje praindoevropskog (pra-i/e) jezičkog predaka najčvršće dokazije lingvistika: zajednička leksika, paralelni gramatički obrasci i komparativna metoda omogućavaju rekonstrukciju niza oblika koji se ne mogu objasniti slučajnošću ili pozajmljivanjem. Arheologija i genetika ne mogu direktno “dokazati jezik”, jer ni artefakti ni DNK ne nose natpis kojim se jezik govori. One, međutim, pružaju nezavisne dokaze o migracijama, kontaktima i demografskim pomeranjima u istom približnom vremenu i prostoru koje lingvističke hipoteze često pretpostavljaju (npr. širenja populacija iz pontsko-kaspijskih stepa u bronzanom dobu). Genetika pri tom ne pokazuje da su “indoevropski narodi” jedna jedinstvena genetska grupa (nisu), nego da je u pojedinim regionima došlo do realnih preseljavanja i mešanja populacija, što može biti mehanizam širenja jezika — ali sam jezik i dalje dokazujemo lingvistički.

Zato se u savremenoj nauci više ne postavlja pitanje da li su indoevropski jezici srodni, već kako i kada su se njihove grane razdvojile — što nas prirodno vodi ka sledećem pitanju: raseljavanje indoevropskih zajednica i formiranje pojedinačnih naroda i jezika.

PRASLOVENSKA ZAJEDNICA I BALTO-SLOVENSKA VEZA

U dosadašnjem tekstu već smo videli širu sliku praindoevropskih zajednica i kasnije grananje indoevropskih jezika, ali između tog najstarijeg sloja i dolaska Slovena na Balkan postoji jedan ključni, često preskočen korak: formiranje praslovenske zajednice.

Drugim rečima, Sloveni se ne pojavljuju odjednom u 6. i 7. veku kao već oblikovan narod, već su oni rezultat dugog jezičkog i kulturnog razvoja unutar severoistočne Evrope, na prostoru između srednjeg toka Visle, Dnjepra i Pripjatskih močvara. Upravo se tu u lingvistici i arheologiji najčešće locira prostor kasne praslovenske jezičke zajednice (otprilike od kraja 2. milenijuma p.n.e. do prvih vekova n.e.).

Važno je naglasiti da se pod pojmom praslovenski jezik ne podrazumeva jedan jedinstven standardni jezik, već kontinuum veoma bliskih dijalekata koji su se govorili na širokom prostoru šumskih i rečnih zona istočne i srednje Evrope. Tek kasnije, u ranom srednjem veku, taj kontinuum počinje da se deli na istočne, zapadne i južne slovenske varijante.

Posebno zanimljiva i u nauci dugo raspravljana jeste hipoteza o balto-slovenskoj zajednici. Po toj hipotezi, baltički i slovenski jezici su neko vreme činili jedinstvenu ili vrlo blisku jezičku celinu pre konačnog razdvajanja. Na to ukazuju: zajedničke fonetske promene, sličnosti u akcentu, veliki broj zajedničkih arhaičnih reči, kao i slične gramatičke strukture koje nisu u toj meri očuvane u drugim indoevropskim granama.

Na primer, paralelizmi između litvanskog, staroslovenskog i praslovenskog sistema padeža i akcenta smatraju se jednim od najuverljivijih lingvističkih argumenata za ovu blisku vezu. Ipak, treba biti oprezan: većina savremenih lingvista govori o bliskom kontaktu i dugotrajnoj zajedničkoj fazi, a ne nužno o potpuno jedinstvenom „balto-slovenskom prajeziku“ u strogom smislu.

U arheološkom smislu, prostor formiranja ranih slovenskih zajednica vezuje se za niz kulturnih horizonata severno od Karpata i istočno od srednje Evrope, gde nalazimo tragove naselja, zemunica, keramike jednostavne izrade i ekonomije zasnovane na kombinaciji poljoprivrede, stočarstva i ribolova. Ovaj način života objašnjava i jednu važnu činjenicu: praslovenske zajednice su bile pretežno seoske i rasute, bez velikih urbanih centara i bez pismenosti, što direktno utiče na to da ih u pisanim izvorima dugo gotovo i ne vidimo.

Postavlja se prirodno pitanje: zašto su se Sloveni uopšte pokrenuli i počeli velike seobe?

Odgovor, po svoj prilici, nije jedinstven, već složen i višeslojan. U nauci se obično navodi kombinacija nekoliko faktora. Prvi je demografski rast u okviru praslovenskog prostora, što je povećavalo potrebu za novim obradivim zemljištem. Drugi su klimatske i ekološke promene u kasnoj antici koje su mogle uticati na migracione tokove. Treći, i verovatno najvažniji, jeste političko-vojni pritisak nomadskih i polunomadskih grupa sa istoka, naročito u periodu velikih seoba naroda.

U tom širem kontekstu treba posmatrati i paralelna kretanja drugih naroda u Evropi. Dok se na zapadu i jugu raspadao rimski sistem vlasti, germanska plemena su se već ranije pomerila prema zapadnoj Evropi i Mediteranu (Vizigoti, Ostrogoti, Vandali), a stepski narodi poput Huna, a kasnije Avara, stvarali su snažan pritisak na područja severno od Dunava. Upravo taj pritisak sa istoka često se navodi kao jedan od ključnih „pokretačkih“ faktora za pomeranje slovenskih zajednica prema jugu i zapadu.

Važno je naglasiti da Sloveni nisu migrirali u praznom prostoru niti u izolaciji. Njihovo kretanje odvija se u isto vreme kada dolazi do velikih transformacija širom Evrope: kasnorimske provincije slabe, germanski narodi se premeštaju i formiraju nova kraljevstva, a avarski politički okvir obuhvata veliki deo Panonske nizije. U takvom okruženju, mobilne, brojčano rastuće i organizovane u plemenske zajednice, praslovenske grupe imale su i pritisak i priliku za širenje.

Lingvistika dodatno potvrđuje ovu relativno kasnu ekspanziju. Velika sličnost između svih slovenskih jezika, mnogo veća nego između, na primer, romanskih ili germanskih, pokazuje da se njihovo razdvajanje dogodilo relativno kasno u istorijskom smislu. Drugim rečima, praslovenski jezik je ostao jedinstven ili vrlo kompaktan znatno duže nego što je to bio slučaj sa mnogim drugim indoevropskim granama.

Još jedna zanimljivost: dok su se keltski i germanski jezici već u antičko doba jasno diferencirali i vezivali za određene političke zajednice, Sloveni u pisanim izvorima dugo nastupaju kao šira etnička i jezička celina. To indirektno ukazuje da je proces njihovog etničkog i političkog raslojavanja tekao paralelno sa migracijama, a ne pre njih.

Sve to zajedno stvara koherentnu sliku: iz severoistočne evropske zone šumskih i rečnih krajolika, gde se razvila praslovenska jezička zajednica u bliskom dodiru sa baltičkim populacijama, dolazi do postepenog širenja prema zapadu, jugu i jugoistoku. To širenje nije bilo naglo „osvajanje“, već dugotrajan proces kretanja, naseljavanja i prilagođavanja, koji se uklapa u širu dinamiku velikih migracija kasne antike.

Tek u tom istorijskom okviru postaje potpuno razumljivo zašto se Sloveni pojavljuju na Balkanu relativno kasno u pisanim izvorima, ali sa već formiranim jezičkim identitetom: jer su kao jezička zajednica postojali mnogo ranije, još u okviru šire indoevropske i moguće balto-slovenske razvojne faze, pre nego što su ušli u istorijski vidljivo razdoblje svojih velikih seoba.

DOLAZAK SLOVENSKIH PLEMENA NA BALKAN U 6. I 7. VEKU

Kada se iz lingvistike pređe na istoriju, dolazak Slovena na Balkan spada među retke teme gde, za razliku od praindoevropskog perioda, raspolažemo i pisanim izvorima i arheološkim tragovima koji se međusobno dopunjuju. Upravo zbog toga ovaj zaključni deo teksta zahteva miran ton i oslanjanje na opipljive činjenice, a ne na pretpostavke.

U istorijskim izvorima iz kasne antike i ranog srednjeg veka slovenska plemena se prvi put pojavljuju pod imenima Sklaveni i Antes. Ove nazive beleže pre svega vizantijski pisci iz 6. veka, naročito Prokopije iz Cezareje i Jordanes, koji opisuju narode severno od Dunava kao brojne, pokretne i organizovane u plemenske zajednice, a ne u čvrste države. Važno je naglasiti da ih oni jasno razlikuju od drugih naroda tog prostora, poput Germana, Huna ili Avara, što već samo po sebi predstavlja snažan istorijski dokaz njihovog posebnog identiteta.

Geografski okvir njihovog ranog boravišta, prema većini izvora i arheoloških nalaza, vezuje se za široki prostor severno od Dunava, između današnje južne Poljske, Ukrajine i oblasti oko srednjeg toka Dnjepra i Pripjata. Upravo sa tog područja, tokom 6. i 7. veka, započinje njihovo postepeno kretanje ka Balkanu. To kretanje nije bilo jedan nagli „upad“, već dugotrajan proces naseljavanja, prelazaka, povrataka i ponovnih dolazaka.

Arheologija tu daje diskretne, ali veoma važne tragove. Na prostoru severno od Dunava javljaju se karakteristična naselja sa poluukopanim kućama, jednostavnom keramikom i materijalnom kulturom koja se zatim, u istom obliku, pojavljuje i južno od Dunava u 6. i 7. veku. Upravo taj kontinuitet materijalne kulture predstavlja jedan od ključnih dokaza pravca kretanja, jer pokazuje da se ne radi o nagloj zameni stanovništva, već o postepenom širenju iste populacije na nova područja.

Istorijski trenutak njihovog masovnijeg prodora na Balkan poklapa se sa slabljenjem Vizantijskog carstva na dunavskoj granici, kao i sa velikim pomeranjem naroda u istočnoj Evropi. U tom kontekstu često se pominju i Avari, nomadski narod koji je u 6. veku uspostavio svoju vlast u Panonskoj niziji. Deo slovenskih plemena dolazio je u savez ili zavisan odnos sa Avarima, dok su drugi delovali samostalno, prelazeći Dunav u manjim grupama i naseljavajući opustele ili slabo branjene oblasti Balkana.

Važno je naglasiti da izvori ne opisuju Slovene kao izrazito teško naoružane osvajače u klasičnom smislu. Naprotiv, opisuju ih kao pokretne zajednice, sa lakšim naoružanjem, prilagođene šumskom i rečnom okruženju, vešte u gerilskom načinu ratovanja i iznenadnim upadima. To delimično objašnjava kako su uspevali da prelaze velike prostore i naseljavaju ih uz relativno slab otpor, naročito u oblastima koje su već bile demografski oslabljene prethodnim ratovima, epidemijama i ekonomskim krizama kasne antike.

Kada su Sloveni počeli trajnije da se naseljavaju na Balkanu, nisu došli na „prazan prostor“. Zatekli su pre svega romanizovano stanovništvo Balkana, potomke starosedelačkih ilirskih, tračkih i drugih indoevropskih plemena koja su vekovima bila uključena u rimski državni i kulturni sistem. U gradovima poput Sirmijuma, Singidunuma i Naisusa živelo je stanovništvo koje je govorilo latinskim ili lokalnim romanskim varijetetima, dok su u planinskim i ruralnim oblastima opstajale starije etničke i jezičke tradicije.

Vizantijski izvori jasno svedoče da su se Sloveni postepeno naseljavali u unutrašnjosti Balkana, naročito u oblastima koje su bile slabije urbanizovane i lakše dostupne za naseljavanje. Umesto naglog osvajanja velikih gradova, češći je bio proces lagane kolonizacije sela, dolina i plodnih nizija. Vremenom dolazi do mešanja sa zatečenim stanovništvom, jezičkog prilagođavanja i kulturne transformacije, što objašnjava kako su slovenski jezici postali dominantni na velikom delu Balkana.

Lingvistika ovaj proces dodatno potvrđuje. Rasprostranjenost slovenskih toponima i hidronima južno od Dunava, naročito u unutrašnjosti Balkanskog poluostrva, jasno ukazuje na sloj naseljavanja iz ranog srednjeg veka. Istovremeno, očuvani antički nazivi velikih gradova i reka svedoče o kontinuitetu starijeg stanovništva i njegovoj postepenoj asimilaciji, a ne potpunom nestanku.

Pitanje kako su Slovene nazivali savremenici takođe ima jasan odgovor u izvorima. Vizantijski autori koriste oblike Sklavenoi i Sklabenoi, dok latinski pisci beleže varijante poput Sclaveni. Ovi nazivi se pojavljuju već u 6. veku i dosledno označavaju istu etničku grupu, što potvrđuje da su Sloveni kao prepoznatljiv narod već tada postojali u svesti svojih suseda.

Što se tiče imena pojedinačnih plemena poput Srba i Hrvata, ona se u pisanim izvorima pojavljuju nešto kasnije, pre svega u ranosrednjovekovnim vizantijskim i franačkim tekstovima. To ne znači da ta plemena ranije nisu postojala, već da su ušla u istorijske zapise tek kada su postala politički i teritorijalno uočljivija.

Konačno, važno je istaći da dolazak Slovena na Balkan nije bio jedinstven događaj u jednoj godini ili jednoj migraciji, već dugotrajan proces tokom 6. i 7. veka, potvrđen kombinacijom istorijskih zapisa, arheoloških nalaza i lingvističkih tragova. Upravo ta podudarnost različitih naučnih disciplina predstavlja jedan od najčvršćih temelja savremene istorijske rekonstrukcije ovog perioda.

U vizantijskim i latinskim izvorima iz 6. i 7. veka posebno je važno primetiti da se slovenski narodi gotovo nikada ne pominju pod imenima koja danas smatramo nacionalnim, već pod širim, spoljnim nazivima. Najčešći oblik u grčkim tekstovima jeste Sklavenoi (лат. Sclaveni), što označava Slovene uopšte, dok se u nekim istočnijim kontekstima javlja i naziv Antes. Veoma je bitno naglasiti da su to egzonimi, dakle imena koja im daju drugi, a ne nužno nazivi koje su oni sami koristili za sebe.

Istovremeno, u pojedinim hronikama Sloveni se ponekad ne razlikuju jasno od drugih naroda severno od Dunava, pa se u opisima vojnih pohoda svi napadi pripisuju, na primer, Avarima, iako iz pažljivijeg čitanja izvora proizlazi da su u tim pohodima učestvovale i slovenske grupe. Ovakvo terminološko preklapanje dodatno objašnjava zašto je njihovo prvo jasno imenovanje u izvorima relativno kasno i uopšteno.

Posebno je značajno to što za 6. i 7. vek nemamo sačuvane domaće slovenske pisane izvore. Zbog toga o njihovom identitetu, imenima i organizaciji saznajemo posredno, preko vizantijskih istoričara, arheoloških nalaza i kasnije lingvističke rekonstrukcije. To je i razlog zašto u tom periodu „ne čujemo“ njihov sopstveni naziv iz prve ruke, već isključivo kroz perspektivu pismenih suseda.

Što se tiče pitanja da li su Sloveni na Balkan došli planski ili pod pritiskom, istorijska slika ukazuje na kombinaciju više faktora. Sa severa je postojao pritisak velikih političkih sila tog doba, naročito avarskog saveza, dok je sa juga postojala očigledna prilika: Balkan je u 6. i 7. veku bio demografski oslabljen ratovima, epidemijama i krizama u okviru Vizantijskog carstva. Rečne doline, pre svega dunavska i savska, predstavljale su prirodne pravce kretanja, pa nije nužno pretpostavljati unapred planirano osvajanje, već pre postupno iskorišćavanje istorijskog vakuuma moći.

U izvorima se Sloveni opisuju kao ratničke, ali ne teško militarizovane zajednice. Njihovo naoružanje odgovara modelu lake pešadije i plemenskih ratnika, što je u skladu sa njihovim načinom života: pokretne zajednice koje dolaze sa porodicama, naseljavaju nova područja i formiraju sela. Ova činjenica objašnjava kako su istovremeno mogli učestvovati u vojnim upadima, ali i trajno naseljavati teritorije, što je ključna razlika u odnosu na klasične imperijalne vojske.

Prva pouzdanija pojavljivanja imena koja nas danas zanimaju javljaju se tek u kasnijim vekovima, kada su se na Balkanu i u srednjoj Evropi već formirale stabilnije političke zajednice. Ime Srba, na primer, pojavljuje se u zapadnim izvorima 9. veka u obliku Sorabi ili Surbi u kontekstu slovenskih plemena u srednjoj Evropi i Polablju, dok se za balkanski prostor ključni podatak daje tek u 10. veku u delu De administrando imperio vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita. Taj izvor govori o Srbima kao već naseljenom narodu na Balkanu i opisuje njihovo ranije doseljavanje, ali je važno naglasiti da je to retrospektivni zapis, nastao nekoliko vekova nakon samih događaja.

Slično važi i za Hrvate. Pouzdani istorijski pomen etnonima javlja se u ranosrednjovekovnim latinskim i franačkim izvorima 9. veka, kao i u titulama vladara na prostoru današnje Hrvatske. Kao i kod Srba, Porfirogenit u 10. veku donosi narativ o njihovom dolasku na Balkan i naseljavanju u okviru vizantijskog političkog sistema. To jasno pokazuje da su imena postala vidljivija u izvorima tek kada su te zajednice ušle u diplomatske i crkvene strukture pismenog sveta.

Što se tiče Slovenaca, situacija je terminološki još složenija. Savremeni etnonim „Slovenci“ nije zabeležen u ranim izvorima u današnjem značenju. Umesto toga, u alpskom prostoru se u ranom srednjem veku beleže nazivi poput Carantani (Karantanci), koji označavaju slovensko stanovništvo današnje Koruške i okolnih oblasti. Opšti naziv Sclaveni i dalje ostaje dominantan u širim vizantijskim opisima, što ukazuje da su regionalni identiteti postepeno izranjali iz šire slovenske jezičke zajednice.

U tom kontekstu posebno je zanimljiv slučaj Bugara i proces njihove slovenizacije. Prvobitni Bugari bili su turkijskog porekla i došli su na Balkan kao relativno malobrojna ratnička elita u 7. veku. Međutim, na prostoru današnje Bugarske zatekli su brojno slovensko stanovništvo koje se već bilo naselilo u tom regionu. Tokom narednih vekova dolazi do postupnog jezičkog i kulturnog preuzimanja: vladajući sloj prihvata slovenski jezik, dok se političko ime Bugara zadržava. Tako nastaje istorijska sinteza u kojoj etnonim ostaje neslovenski po poreklu, ali jezik i kultura postaju slovenski, što predstavlja jedan od najjasnijih primera dubinskog etnojezičkog procesa u srednjovekovnoj Evropi.

U isto vreme kada se na Balkanu postepeno učvršćuju slovenska plemena, treba imati u vidu da taj prostor nije bio etnički prazan niti jedinstven. Naprotiv, već su postojale zajednice koje su govorile indoevropskim jezicima različitog porekla i istorije, pre svega Grci i pretci današnjih Albanaca, ali i romanizovano stanovništvo koje je nasledilo latinski jezički sloj Rimskog carstva.

Kod Grka je situacija istorijski najjasnija. Grčki jezik ima kontinuirano pisano svedočanstvo još od drugog milenijuma p. n. e., počev od mikenskog grčkog zapisanog linearnim pismom B, pa sve do kasnijih antičkih i vizantijskih oblika. Kada Sloveni dolaze na Balkan u 6. i 7. veku, grčko stanovništvo je već vekovima prisutno u južnim delovima Balkana, na Egejskim ostrvima i u Maloj Aziji, u okviru vizantijskog kulturnog i administrativnog prostora. Zbog snažnih urbanih centara, crkvene organizacije i pismenosti, grčki jezički kontinuitet ostaje očuvan i ne biva potisnut, već nastavlja da funkcioniše paralelno sa slovenskim naseljavanjem, naročito u gradovima i obalnim zonama.

Slučaj albanskog jezika je složeniji, ali lingvistički veoma važan. Albanski je danas nesumnjivo priznat kao posebna grana indoevropske jezičke porodice, ali za razliku od grčkog nema rane pisane spomenike. Najstariji sačuvani tekstovi na albanskom potiču tek iz 15. veka, što znači da za raniji period moramo da se oslanjamo na lingvističku rekonstrukciju, toponimiju i posredne istorijske izvore. Većina istraživača smatra da su pretci Albanaca verovatno živeli na zapadnom Balkanu ili u njegovom širem zaleđu još pre dolaska Slovena, ali u relativno slabije urbanizovanim i planinskim područjima, što delimično objašnjava njihovu kasnu pojavu u pisanim izvorima.

Važno je naglasiti da albanski nije „naknadno postao“ indoevropski jezik, niti je nastao pod uticajem susednih jezika, već pokazuje duboke i sistemske indoevropske osobine u fonologiji, morfologiji i osnovnoj leksici. Njegova izolovanost unutar porodice objašnjava se ranim odvajanjem od zajedničkog praindoevropskog dijalekatskog kontinuuma i dugim razvojem u kontaktnoj zoni sa latinskim, grčkim i slovenskim jezicima.

U ovom kontekstu ne treba zaboraviti ni zajednice koje su na Balkanu opstale do danas, a koje se nisu u potpunosti asimilirale u slovenski jezički i kulturni okvir, iako su sa njim vekovima u intenzivnom kontaktu. Među njima se posebno izdvajaju Cincari (Aromani), Vlasi i Rumuni, čije prisustvo dodatno potvrđuje slojevitost balkanskog etnolingvističkog prostora.

Cincari, odnosno Aromani, govore aromanskim jezikom, koji pripada istočnoj romanskoj grani indoevropskih jezika, srodnoj rumunskom. Istorijski su bili rasprostranjeni po južnom Balkanu — u današnjoj Grčkoj, Severnoj Makedoniji, Albaniji i Srbiji — najčešće kao trgovačko, stočarsko i urbano stanovništvo. Tokom novijeg perioda mnogi su se u velikoj meri integrisali u većinske narode među kojima su živeli (u srpski, grčki ili rumunski korpus), ali je aromanski jezik i dalje očuvan u pojedinim zajednicama i predstavlja važan trag romanskog kontinuiteta na Balkanu još od kasnoantičkog doba.

Sličnu istorijsku dubinu imaju i Vlasi, ali je ovde neophodna terminološka preciznost. Naziv Vlah u istorijskim izvorima nije uvek označavao jedan jedinstven narod, već je često bio egzonim koji su Sloveni i drugi narodi koristili za romanizovano stanovništvo Balkana koje je govorilo raznim romanskim idiomima. U tom smislu, Vlasi su pre svega bili jezičko-kulturna kategorija, a ne striktno etnička u modernom smislu. Njihovi govori potiču iz vulgarnog latinskog nasleđa na Balkanu i predstavljaju nastavak romanizovanih starobalkanskih populacija.

Rumuni, s druge strane, čine jasno formiranu naciju sa standardizovanim jezikom — rumunskim, koji je takođe istočnoromanski jezik i deo indoevropske porodice. Lingvistički gledano, rumunski, aromanski i drugi srodni govori (meglenorumunski, istrorumunski) potiču iz istog šireg romanskog balkanskog sloja, ali su se tokom srednjeg veka razvijali u različitim geografskim i političkim uslovima. Zato se može reći da postoji srodnost, ali ne i potpuna identičnost između Vlaha (kao istorijskog naziva za romanske govornike na Balkanu) i savremenih Rumuna (kao standardizovane etnolingvističke zajednice severno od Dunava i delimično južno od njega).

Važno je naglasiti da ni Cincari, ni Vlasi, ni Rumuni nisu „strano telo“ u balkanskoj istoriji, već deo dugog kontinuiteta romanizovanog stanovništva nastalog u okviru Rimskog i kasnije Vizantijskog sveta. Njihovo postojanje pokazuje da dolazak Slovena u 6. i 7. veku nije značio potpunu etničku zamenu stanovništva, već pre postepeno preplitanje i jezičku slojevitost, u kojoj su se neki stariji indoevropski jezički slojevi očuvali do danas, makar u fragmentarnom obliku. Upravo zbog toga balkanski prostor ostaje jedinstven primer gde se, na relativno maloj teritoriji, susreću i opstaju različite grane indoevropskih jezika: slovenska, grčka, albanska i romanska.

Zato je istorijski preciznije govoriti o slojevitom jezičkom pejzažu Balkana, a ne o jednostavnoj zameni jednog stanovništva drugim. Slovensko naseljavanje donelo je novi, brojčano snažan jezički sloj, ali se on susreo sa već postojećim indoevropskim zajednicama — grčkom na jugu, protoalbanskom na zapadu i romanizovanom u različitim delovima unutrašnjosti. Upravo ta dugotrajna koegzistencija objašnjava zašto su se neki jezici, poput grčkog i albanskog, održali kao zasebne grane, dok su se drugi jezički slojevi postepeno utopili u slovenski ili romanski okvir. Na kraju, važno je primetiti da domicilno rimsko i romanizovano stanovništvo nije imalo jedinstven naziv za sve nove doseljenike, već ih je posmatralo kroz administrativne i vojno-političke kategorije. Tek kasnije, sa stabilizacijom naselja, crkvene organizacije i lokalnih kneževina, u izvorima počinju da se izdvajaju konkretniji etnonimi, što potvrđuje da je proces etničke diferencijacije sledio nakon samog naseljavanja, a ne nužno pre njega.

Za Mitoman Pavle Ćosić februara 2026. godine